Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Thời gian đọc: 0
Tình Cờ Gặp Hạnh Phúc

TÌNH CỜ GẶP HẠNH PHÚC

Nhà xuất bản Lao động

175 Giảng Võ - Đống Đa - Hà Nội

Tel: (04) 3851 5380

Fax: (04) 851 5381

Website: www.nxblaodong.com.vn

Công ty Cổ phần Sách Thái Hà

119 C5 Tô Hiệu - Cầu Giấy - Hà Nội

Tel: (04) 3793 0480

Fax: (04) 6287 3238

Website: www.thaihabooks.com

Chịu trách nhiệm xuất bản: Giám đốc - Tổng biên

tập Võ Thị Kim Thanh

Biên tập: Mai Thị Thanh Hằng

Sửa bản in: Tuệ An

1

Trình bày: Thu Hiền

Thiết kế bìa: Thái Hiền

STUMBLING ON HAPPINESS

Copyright © 2005 by Daniel Gilbert

All rights reserved.

Bản quyền tiếng Việt © 2017, Công ty Cổ phần Sách

Thái Hà

Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền

giữa Brockman, Inc và Công

ty Cổ phần Sách Thái Hà.

Không phần nào trong cuốn sách này được sao chép

hoặc chuyển sang bất cứ dạng

thức hoặc phương tiện nào, dù là điện tử, in ấn,

ghi âm hay bất cứ hệ thống phục

hồi và lưu trữ thông tin nào nếu không có sự cho

2

phép bằng văn bản của Công ty

Cổ phần Sách Thái Hà.

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia

Việt Nam

Gilbert, Daniel Todd

Tình cờ gặp hạnh phúc / Daniel Gilbert ; Quế Chi

dịch. - H. : Lao động ; Công

ty Sách Thái Hà, 2017. - 381tr. ; 24cm

Tên sách tiếng Anh: Stumbling on happiness

ISBN 9786045978054

Tâm lí học ứng dụng 2. Hạnh phúc

- dc23

LDH0169p-CIP

In 2.000 cuốn, khổ 15,5x24 cm. In tại Công ty Cổ

phần In - TM Prima. Địa chỉ:

3

Số 35 ngõ 93 Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội. Số

đăng ký KHXB: 756-2017/

CXBIPH/07-42/LĐ. Quyết định xuất bản số:

503/QĐ-NXBLĐ cấp ngày 05/6/2017. In

xong và nộp lưu chiểu năm 2017.

Dành tặng Oli, dưới gốc cây táo

Không ai có thể tiên đoán hay dự báo các điều kiện

dẫn

đến hạnh phúc; người ta chỉ có thể tình cờ vấp

phải nó,

trong một giờ khắc may mắn, ở đâu đó tận cùng thế

giớivà nhanh chóng chụp lấy nó, như chụp lấy của

cải và

danh vọng.

Willa Cather, “Le Lavandou”, 1902

4

Mục lục

Lời cảm ơn 11

Lời nói đầu 15

PHẦN I: THĂM DÒ

1 . Hành trình tới khi-nào-khác 25

PHẦN II: TÍNH CHỦ QUAN

2. Góc nhìn từ trong đây 59

3. Từ ngoài nhìn vào 95

PHẦN III: CHỦ NGHĨA DUY THỰC

4. Ở điểm mù của tâm nhãn 123

5. Âm thanh của sự tĩnh lặng 151

PHẦN IV: CHỦ NGHĨA HIỆN TẠI

6 . Tương lai là bây giờ 171

7. Những quả bom thời gian 193

PHẦN V: SỰ SUY LUẬN

5

8 . Thiên đường được giải thích 223

9. Miễn dịch với thực tế 251

PHẦN VI: KHẢ NĂNG KHẮC PHỤC

10. Đã từng đắng cay 281

11. Truyền hình trực tiếp từ ngày mai 303

Lời bạt 335

Chú thích 341

Lời cảm ơn

Đây là phần mà tác giả thường tuyên bố rằng không

ai có thể

tự mình viết được một cuốn sách và rồi điểm danh

tất cả những

người có lẽ là đã viết cuốn sách này cho anh ta.

Thật vui khi có

những người bạn như thế. Thánh thần ơi, tất cả

6

những người viết

ra cuốn sách này chính là tôi, vậy nên thay vì

thế, hãy để tôi cảm

ơn những người đã bằng những món quà của họ tạo

điều kiện để

tôi có thể viết được cuốn sách này mà không cần

họ.Đầu tiên và trước nhất, tôi cảm ơn các sinh

viên và cựu sinh

viên đã thực hiện rất nhiều nghiên cứu được miêu

tả trong những

trang sách này và cho phép tôi chia sẻ chúng. Đó

là Stephen

Blumberg, Ryan Brown, David Centerbar, Erin

Driver-Linn, Liz

Dunn, Jane Ebert, Mike Gill, Sarit Golub, Karim

7

Kassam, Debbie

Kermer, Matt Lieberman, Jay Meyers, Carey

Morewedge, Kristian

Myrseth, Becca Norwick, Kevin Ochsner, Liz Pinel,

Jane Risen,

Todd Rogers, Ben Shenoy và Thalia Wheatley. Tôi

thật may mắn

biết bao nhiêu khi được làm việc cùng tất cả các

bạn?Tôi mắc một món nợ rất đặc biệt với người bạn

của tôi,

cộng sự lâu dài của tôi, Tim Wilson, làm việc ở

trường Đại học

Virginia, mà khả năng sáng tạo và sự thông minh

của anh luôn

là nguồn khích lệ tôi, khiến tôi phải ghen tị và

8

là nguồn tài trợ

nghiên cứu. Cả cuốn sách này, chỉ có câu vừa rồi

là tôi viết mà

không cần anh ấy.

1 1

TÌNH CỜ GẶP HẠNH PHÚC

Có rất nhiều đồng nghiệp đã đọc nhiều chương, đưa

ra nhiều gợi ý, cung cấp nhiều thông tin hoặc bằng

cách nào đó đã không tiếc sức mình cho một việc chả

biết đi đến đâu. Họ là Sissela Bok, Allan Brandt,

Patrick Cavanagh, Nick Epley, Nancy Etcoff, Tom

Gilovich, Richard Hackman, Danny Kahneman, Boaz

Keysar, Jay Koehler, Steve Kosslyn, David Laibson,

Andrew Oswald, Steve Pinker, Rebecca Saxe, Jonathan

Schooler, Nancy Segal, Dan Simons, Robert Trivers,

9

Dan Wegner và Tim Wilson. Xin cảm ơn tất cả các

bạn.

Đại diện của tôi, Katinka Matson, đã dám bảo tôi

thôi lảm nhảm về cuốn sách này và bắt đầu viết nó

đi và mặc dù không phải là người duy nhất từng bảo

tôi hãy thôi lảm nhảm đi, nhưng cô ấy là người duy

nhất mà tôi vẫn còn yêu quý. Biên tập viên của tôi

ở Knopf, Marty Asher, có một cái tai thính nhạy và

một cái bút chì màu xanh khá lớn và nếu đọc cuốn

sách này mà không thấy thích, thì bạn nên nhìn thấy

nó trước khi anh ấy cầm nó trên tay.

Phần lớn cuốn sách này tôi viết vào thời gian nghỉ

phép được Giám đốc và các đồng nghiệp của trường

Đại học Harvard, Quỹ tưởng niệm John Simon

Guggenheim, Quỹ James McKeeen Cattell, Hội Triết

10

học Mỹ, Viện Quốc gia về Sức khỏe Tinh thần và

Trường Kinh doanh thuộc Đại học Chicago phê duyệt.

Tôi cảm ơn các tổ chức, cơ quan này đã thông cảm

cho sự vắng mặt của tôi.

Và cuối cùng, thật là ướt át. Tôi vô cùng biết ơn

vì thật trùng hợp, tôi có một người vợ và một người

bạn tốt nhất trên đời đều cùng tên là Marilynn

Oliphant. Lẽ ra chẳng có ai phải giả vờ hứng thú

với mọi ý tưởng vớ va vớ vẩn cứ tự dưng nhảy vào

đầu tôi. Lẽ ra chẳng có ai, ngoại trừ ai đó, phải

làm thế. Các thành viên trong các gia đình Gilbert

và Oliphant – Larry, Gloria, Sherry, Scott, Diana,

Mister Mikey, Jo, Danny, Shona, Arlo, Amanda,

Lời cảm ơn

Big Z, Sarah B, Wren và Daylyn – đã cùng chia sẻ

11

quyền bảo hộ trái tim tôi và tôi cảm ơn tất cả mọi

người vì đã cho trái tim đó một mái ấm yêu thương.

Cuối cùng, cho phép tôi tưởng nhớ với lòng biết ơn

và tình yêu thương đến hai tâm hồn mà thậm chí ngay

cả thiên đường cũng không xứng với họ: cố vấn của

tôi, Ned Jones và mẹ tôi, Doris Gilbert.

Giờ thì hãy lỗi nhạc một chút nào.a

Ngày 18 tháng 7 năm 2005

Cambridge, Massachusetts

“Let’s go stumbling”, trong lời bài hát

“Stumbling”, một khúc nhạc tình của The Kentucky

headhunters, chàng trai trong bài hát rủ rê cô gái

đang nhảy với mình có thể lỗi nhạc, bị vấp và giẫm

lên chân mình, để rồi anh sẽ đỡ cô... và rồi sau đó

không ai có thể tìm ra họ đã biến đi đâu sau điệu

12

nhảy ấy. (Các chú thích bằng chữ là của dịch giả và

được ghi ở cuối trang, còn các chú thích bằng số

là của tác giả và được ghi ở cuối sách.)

1 2 1 3

Lời nói đầu

“Có một đứa con vô ơn

Còn đau hơn răng của một con rắn.”

Vua Lear – Shakespeare

BẠN SẼ LÀM GÌ khi ngay lúc này biết mình chỉ còn

sống trên

đời thêm 10 phút nữa? Bạn sẽ phi thẳng lên lầu và

châm điếu

Marlboro giấu trong ngăn kéo để tất từ thời Ford

lên ngôi? Bạn

sẽ nhảy chân sáo vào phòng của sếp để trình cho

13

ông ta bản đấu

tố chi tiết những lỗi lầm cá nhân của ông ta? Bạn

sẽ phóng xe ra

ngoài tiệm bít tết gần trung tâm mua sắm mới mọc

và gọi một

miếng sườn T-bone (có xương ở giữa), loại medium

rare (bên

trong miếng thịt ấm, bên ngoài cháy xém, còn 50%

màu đỏ), thực

sự có hại cho mức cholesterol? Tất nhiên là khó

nói lắm nhưng

có thể an tâm rằng chẳng có việc nào trong 10 phút

cuối đời lại

giống với những việc bạn thực sự làm trong ngày

hôm nay.

14

Bây giờ vài người sẽ không tán thành chuyện này,

họ chỉ vào

bạn và lạnh lùng nói rằng bạn nên sống từng phút

từng giây cuộc

đời như thể đó là những khoảnh khắc cuối cùng của

bạn vậy.

À, hóa ra là một số người đã dành 10 phút cuối đời

để khuyên

người khác một lời khuyên ngớ ngẩn. Những việc

chúng ta làm

khi nghĩ rằng đời mình đang tiếp tục sẽ khác một

cách tự nhiên

và hợp lý so với khi biết rằng mình sẽ đột ngột

rời bỏ thế gian này.

1 5

15

TÌNH CỜ GẶP HẠNH PHÚC

Chúng ta ăn mỡ lợn và hút thuốc lá vô độ, cười

phải phép với vô vàn những câu nói đùa chả buồn

cười tẹo nào của cấp trên, đọc những cuốn sách

giống như cuốn này khi chúng ta có thể đang đội

những cái mũ giấy và ăn những chiếc bánh macaron

hạt dẻ cười trong bồn tắm. Và chúng ta làm mỗi việc

trong số này như một nghĩa cử từ thiện cho những

người mà chúng ta sẽ sớm trở thành. Chúng ta đối xử

với bản thân ở thì tương lai như thể chúng là con

cái chúng ta. Chúng ta dành hầu hết thời gian trong

ngày để vun đắp cho ngày mai mà hi vọng rằng sẽ

khiến chúng hạnh phúc. Thay vì đam mê đeo đuổi bất

cứ thứ gì bùng lên ý muốn nhất thời, thì chúng ta

lại lãnh lấy trách nhiệm chăm sóc cho lợi ích của

16

tương lai. Chúng ta ki cóp cho những phần hóa đơn

thanh toán mỗi tháng để họ có thể khoan khoái thụ

hưởng cuộc sống nghỉ hưu trên những đồng cỏ đánh

golf. Chúng ta đi bộ và làm sạch răng ở mức thường

xuyên nào đó bằng chỉ nha khoa để tránh cho họ bị

hở răng và phải đi cấy lợi. Chúng ta chịu đựng

những tã lót bẩn thỉu và đọc đi đọc lại câu truyện

The cat in the hat (Chàng mèo mang mũ) đến mức mụ

mị đầu óc để một ngày nào đó họ sẽ có những đứa

cháu má phúng phính cưng nựng trong lòng. Thậm chí

ngay cả khi ném một đồng đô la vào cửa hàng tiện

lợi cũng là một hành vi từ thiện để đảm bảo rằng

cái người mà chúng ta sắp trở thành ấy sẽ thích thú

với hộp bánh Twinkie mà chúng ta hiện đang mua.

Thực tế, ở chính bất cứ thời điểm muốn cái gì đó –

17

một sự thăng chức, một cuộc hôn nhân, một chiếc xe

hơi, một cái bánh kẹp bơ – chúng ta đều đang trông

đợi rằng mình sẽ có nó, rồi cái người có cùng các

dấu vân tay của chúng ta ở thời điểm một giây, một

phút, một ngày hoặc một thập kỷ tới sẽ hài lòng

hưởng thụ thế giới mà họ đã kế thừa từ chúng ta,

vinh danh sự hi sinh của chúng ta khi họ gặt hái

những gì mà chúng ta đã khôn ngoan quyết định đầu

tư và kiên nhẫn chịu đựng chế độ kiêng khem.

Lời nói đầu

Đúng rồi, đúng rồi. Đừng nín thở. Giống như con

cái thực, đứa con tạm gọi này của chúng ta thường

rất vô ơn. Chúng ta đổ mồ hôi, sôi nước mắt để dành

cho chúng chính những thứ mà chúng ta nghĩ là

chúng sẽ thích, còn chúng thì bỏ việc, nuôi tóc

18

tai, chuyển đến hoặc chuyển về từ San Francisco và

băn khoăn là liệu chúng ta có đủ ngu ngốc đến độ

nghĩ rằng chúng sẽ thích điều đó. Chúng ta thất bại

khi cố đạt được các danh hiệu và phần thưởng vì

săn sóc cho sự no ấm thịnh vượng của chúng, để rồi

cuối cùng chúng lại đi cảm ơn Chúa rằng mọi việc đã

không đi theo kế hoạch vì tầm nhìn nông cạn và

không có đường lối rõ ràng của chúng ta. Thậm chí

chính cái con người đã ăn một miếng Twinkie mà

chúng ta đã mua vài phút trước có thể nhăn nhó mặt

mày và buộc tội chúng ta mua nhầm món ăn vặt. Tất

nhiên là không ai thích bị phê bình chỉ trích,

nhưng nếu mọi việc chúng ta cố gắng làm được hoặc

không thể tránh khỏi không khiến cho bản thân chúng

ta trong thì tương lai hạnh phúc, thì dường như có

19

lý (nếu có phần khiếm nhã, vô ơn) khi họ ném một

cái nhìn khinh khỉnh về quá khứ và băn khoăn không

biết chúng ta đã nghĩ cái quái quỷ gì khi làm thế.

Họ có thể nhận ra thiện chí của chúng ta và bực bội

thừa nhận rằng chúng ta đã làm tốt nhất có thể,

nhưng chắc chắn là họ sẽ than thở với các bác sĩ

trị liệu của họ rằng với họ, chúng ta đã cố gắng

hết mình nhưng như thế vẫn chưa đủ tốt.

Làm sao có thể xảy ra chuyện đó được cơ chứ? Chẳng

lẽ chúng ta không biết được khẩu vị, thị hiếu, nhu

cầu và khát khao của những con người mà chúng ta

sẽ trở thành vào năm tới – hay ít nhất là vào chiều

nay hay sao? Chẳng lẽ chúng ta không hiểu bản thân

mình trong tương lai đủ để tạo lập cuộc sống cho

họ

20

– để tìm ra công việc họ thích, nhân tình họ yêu,

để mua vỏ ghế xô-pha mà họ sẽ tích trữ hàng năm tới

hay sao? Vậy thì tại sao họ lại có nhà kho ở tầng

áp mái và một cuộc đời đầy nhóc các thứ

1 6 1 7

TÌNH CỜ GẶP HẠNH PHÚC

mà chúng ta xem là không thể thiếu được trong khi

họ lại cho là rắc rối, phiền phức hoặc vô dụng? Tại

sao họ lại chỉ trích sự lựa chọn bạn tình của

chúng ta, chê bai các chiến lược sự nghiệp của

chúng ta và tốn một khoản tiền lớn để xóa những

hình xăm mà chúng ta đã mất bao tiền mới có được?

Tại sao họ lại cảm thấy đáng tiếc và thở phào nhẹ

nhõm khi nghĩ về chúng ta chứ không cảm thấy tự hào

hay cảm kích? Nếu ta bỏ rơi họ, lờ họ đi, cơ bản

21

là đối xử không phải với họ thì chúng ta còn hiểu

được cái thái độ này – nhưng khốn thay, chúng ta đã

trao cho họ những năm tháng đẹp đẽ nhất của cuộc

đời! Làm thế nào họ lại có thể thất vọng khi chúng

ta đã hoàn thành những hoài bão của mình và tại sao

họ lại quá choáng váng khi cuối cùng họ lại ở đúng

cái điểm mà chúng ta đã phải tránh né vô cùng vất

vả? Họ có bị điên không đấy?

Hay ta mới là kẻ bị ấm đầu?

KHI TÔI 10 TUỔI, đồ vật ma thuật nhất trong nhà là

một cuốn sách có những hình minh họa rõ nét. Các

trang sách đó đã giới thiệu cho tôi biết về những

đường chỉ hướng Muller-Lyer mà những đầu mũi tên

của chúng khiến chúng có vẻ dài ngắn khác nhau mặc

dù đo thước kẻ thì như nhau cả thôi, về khối lập

22

phương Necker có vẻ như lúc thì mặt này lúc thì mặt

khác hướng về tôi, về một hình vẽ cái ly đột ngột

trở thành bóng của hai khuôn mặt trước khi rung

rinh trở lại thành một cái ly lần nữa (xem hình 1).

Tôi ngồi trên sàn trong phòng nghiên cứu của cha

và mê mải nhìn vào cuốn sách đó hàng giờ liền, bị

thôi miên bởi một thực tế là những hình vẽ đơn giản

này có thể đẩy trí óc tôi tin vào những điều mà nó

biết chắc chắn là hoàn toàn sai. Đó là khi tôi

biết rằng các lỗi sai rất thú vị và bắt đầu lập kế

hoạch cho một cuộc đời chứa nhiều sai lầm. Nhưng

một hình vẽ thú vị không phải chỉ vì nó khiến mọi

người phạm sai lầm; mà đúng hơn vì nó khiến mọi

người mắc cùng một sai lầm ấy. Nếu tôi

Lời nói đầu

23

nhìn thấy một cái ly, bạn nhìn thấy Elvis và một

người bạn của chúng ta nhìn thấy một thùng giấy các

tông món moo goo gai pan (món gà nấm của Trung

Quốc), thì vật mà chúng ta đang nhìn ấy chính là

một vết mực loang điệu nghệ, chứ không phải là một

hình vẽ vụng về. Một chuyện vô cùng thú vị về những

hình vẽ thị giác chính là ai nhìn vào cũng thấy

cái ly trước, khuôn mặt sau và rồi – tách tách – nó

lại trở thành chiếc ly. Những hình vẽ thị giác này

gây ra những lầm lẫn trong nhận thức của chúng ta

và những lầm lẫn ấy có tính quy luật, thường xuyên

và hệ thống. Chúng không phải là những lỗi ngớ ngẩn

mà là lỗi thông minh

– những lỗi cho phép những người hiểu chúng nhìn

vào một hình vẽ, một thiết kế tinh tế và những cơ

24

chế nội tại của hệ thống thị giác.

Những lầm lẫn ta phạm phải khi cố tưởng tượng về

các tương lai của riêng mình cũng có tính quy luật,

thường xuyên và hệ thống. Chúng cũng có một mô

hình cho ta biết sức mạnh và giới hạn của việc hình

dung trước, chủ yếu theo cùng một cách mà các hình

vẽ thị giác này nói với chúng ta về sức mạnh và

giới hạn của tầm nhìn thị giác. Toàn bộ cuốn sách

này bàn luận về chuyện đó. Mặc dù tiêu đề có chữ

hạnh phúc, nhưng đây không phải là một cuốn sách

hướng dẫn cho con người ta biết bất cứ điều gì để

có thể được hạnh phúc. Những cuốn sách đó nằm ở

1 8 1 9

TÌNH CỜ GẶP HẠNH PHÚC

khu sách hoàn thiện bản thân cách hai lối đi nữa

25

cơ và một khi bạn đã mua một cuốn, thì hãy làm tất

cả mọi thứ nó khuyên làm và nếu vẫn cảm thấy mình

buồn bã ủ dột, thì lúc nào bạn cũng có thể quay trở

lại đây để hiểu tại sao. Thay vì vậy, đây là một

cuốn sách miêu tả những điều khoa học phải nói cho

bạn biết trí não con người có thể tưởng tượng về

tương lai của chính nó như thế nào và tưởng tượng

một cách phong phú hay ho ra làm sao. Và cuốn sách

cũng nói cho bạn biết trí não có thể dự đoán được

nó thích thú với phiên bản tương lai nào nhất trong

số đó như thế nào và mức độ dự đoán ấy đúng ra làm

sao. Cuốn sách này viết về một bài toán bí ẩn mà

nhiều triết gia đã đau đầu nhức óc trong suốt hai

thiên niên kỷ qua và nó cũng sử dụng những ý tưởng

của họ (và một vài trong số đó là của chính tôi) để

26

giải thích tại sao chúng ta dường như biết rất ít

về trái tim và trí não của những con người mà chúng

ta sẽ trở thành. Câu chuyện này hơi giống với một

dòng sông vắt ngang qua các đường biên giới mà

không cần làm thủ tục xuất nhập cảnh vì chẳng có

môn khoa học nào từng đưa ra giải pháp thuyết phục

cho bài toán đố này. Đan xen, vo tròn nhiều sự kiện

và lý thuyết từ tâm lý học, khoa học nhận thức,

triết học và kinh tế học hành vi, cuốn sách này làm

nổi lên một ý kiến mà cá nhân tôi cảm thấy thuyết

phục nhưng bạn sẽ phải tự mình đánh giá giá trị của

nó.

Viết một cuốn sách tự thân đã là một phần thưởng

nhưng để đọc được một cuốn sách thì phải đầu tư

thời gian và tiền bạc, số tiền có thể thanh toán

27

sạch được các cổ tức. Nếu cuốn sách không dạy cho

bạn được điều gì và không đem đến những phút giây

giải trí, bạn xứng đáng được trả về với thời điểm

ban đầu và giá trị tài khoản ròng (được tính bằng

cách lấy tổng tài sản trừ đi tổng nợ). Tất nhiên

chuyện đó sẽ không xảy ra, bởi vậy tôi đã viết một

cuốn sách với hi vọng sẽ khiến bạn thích thú và cho

bạn những giờ phút đáng giá khi đọc nó, miễn là

bạn không quá

Lời nói đầu

nghiêm túc với chính mình và có ít nhất 10 phút để

sống. Không ai có thể nói rằng bạn sẽ cảm nhận như

thế nào khi bạn đọc đến trang cuối của cuốn sách

này, kể cả bạn, người đang chuẩn bị đọc nó đây.

Nhưng nếu con người tương lai của bạn không hài

28

lòng khi đã đọc đến trang cuối cùng, thì ít nhất nó

cũng hiểu tại sao bạn lại lầm tưởng rằng nó sẽ hài

lòng với cuốn sách.1

29

Hướng dẫn đọc sách: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát