Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Thời gian đọc: 0
Nét Cũ Duyên Xưa

NÉT CŨ DUYÊN XƯA

Nhà xuất bản Lao động

175 Giảng Võ - Đống Đa - Hà Nội

Tel: (024) 3851 5380

Fax: (024) 3851 5381

Website: www.nxblaodong.com.vn

Công ty Cổ phần Sách Thái Hà

119 C5 Tô Hiệu - Cầu Giấy - Hà Nội

Tel: (024) 3793 0480

Fax: (024) 6287 3238

Website: www.thaihabooks.com

Chịu trách nhiệm xuất bản:

Giám đốc - Tổng biên tập: Võ Thị Kim Thanh

Biên tập: Lê Thị Hằng

Trình bày: Vi Xuân

1

Sửa bản in: Anh Thư - Thanh Mai

Thiết kế bìa: Cẩm Châu

NÉT CŨ DUYÊN XƯA

Bản quyền tiếng Việt © 2017, Bùi Quang Thắng

Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền

giữa Tác giả và Công ty Cổ phần Sách Thái Hà.

Không phần nào trong cuốn sách này được sao chép

hoặc chuyển sang bất cứ dạng thức hoặc phương tiện

nào, dù là điện tử, in ấn, ghi âm hay bất cứ hệ

thống phục hồi và lưu trữ thông tin nào nếu không

có sự cho phép bằng văn bản của Công ty Cổ phần

Sách Thái Hà.

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia

Việt Nam Bùi Quang Thắng

Nét cũ duyên xưa / Bùi Quang Thắng. - H. : Lao

2

động ; Công ty Sách Thái Hà, 2017. - 273tr. ; 21cm

ISBN: 978-604-59-9002-5

Văn hoá dân gian 2. Trang phục truyền thống 3.

Diện mạo cá nhân 4. Việt Nam

391.009597 - dc23

LDM0108p-CIP

In 1.500 cuốn, khổ 14,5 x 20,5 cm. In tại Công ty

TNHH In Thanh Bình. Địa chỉ: Số 432

Đường K2, Phường Cầu Diễn, Quận Nam Từ Liêm, Hà

Nội. Số đăng ký KHXB: 3963-2017/ CXBIPH/09-256/LĐ.

Quyết định xuất bản số: 1393/QĐ-NXBLĐ cấp ngày

13/12/2017. In xong và nộp lưu chiểu năm 2018.

Mục lục

Lời cảm ơn 7

Phàm lệ 9

3

Lời tựa 11

CÁI RĂNG, CÁI TÓC

Từ tóc ngắn đến tóc dài 19

Khăn đội đầu 27

Từ tóc dài đến tóc ngắn 35

Nhuộm răng 43

NÓN LÁ

Bình dị nón lá 51

Vũ trung tùy bút và bức tranh

đa dạng về nón cuối thế kỷ 18 59

Nón thúng 65

Nón chóp nhọn 119

Phụ lục ảnh 1 (từ Hình 1 đến Hình 46)

VÁY ÁO, GUỐC DÉP

Váy 133

4

Yếm 145

Dép guốc 155

Áo cánh, áo bà ba 161

Áo ngoài 165

Áo dài 173

Phụ lục ảnh 2 (từ Hình 47 đến Hình 88)

Chú thích 225

Tài liệu tham khảo 263

Lời cảm ơn

Để cuốn sách được hoàn thành và ra mắt bạn đọc,

trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới

những người thợ nghề nón đã giúp tôi có được những

thông tin bổ ích: Cụ Kỷ, thôn Chi Nội; vợ chồng cụ

Huyên, thôn Yên Hội; vợ chồng cụ Giang, thôn Chi

Trung, xã Tùng Ảnh; cụ Khoa, thôn Vạn Phúc Đông, xã

5

Trường Sơn, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh; cụ Canh,

cụ Tửu, làng Chuông, xã Phương Trung; anh Luận,

thôn Tri Lễ, xã Tân Ước, huyện Thanh Oai, thành phố

Hà Nội; bà Vân, thôn Phú Gia, xã Cát Tường, huyện

Phù Cát, tỉnh Bình Định. Đồng thời xin được cảm ơn

cô Diễm Lộc, Hà Nội với những chỉ dẫn về khăn vấn.

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt

tình của các bạn Nguyễn Thanh Huyền, Nguyễn Thanh

Mai, Lê Xuân Khoa, Trần Hiếu, đồng thời gửi lời tri

ân tới tập thể Công ty Sách Thái Hà, tới ban lãnh

đạo công ty, các anh chị biên tập viên, kỹ thuật

viên... đã nhiệt tình giúp đỡ để tôi có thể hoàn

thành cuốn sách này.

Phàm lệ

Trong cuốn sách này có trích dẫn nhiều tư liệu

6

tiếng nước ngoài, đặc biệt là những tư liệu tiếng

Pháp từ trang điện tử www.bnf.fr của Thư viện Quốc

gia Pháp (Bibliothèque National de France).

Một số tư liệu trích dẫn được xuất bản trước thế

kỷVới mục đích tôn trọng tính nguyên vẹn của tác

phẩm, chúng tôi giữ nguyên những lối chính tả thông

dụng thời đó cho dù nay đã được thay đổi, ví dụ: v

thay cho u (vn, vne thay cho un, une, hay av thau

cho au, royavme thay cho royaume) hoặc ngược lại u

thay cho v (auec thay cho avec, trauaille thay cho

travaille…); f thay cho s* (c’eft thay cho c’est,

vfent thay cho usent) ; i thay cho j hoặc i với dấu

hai chấm trên đầu thay cho y (le pais thay cho le

pays, ietter thay cho jetter, ioly thay cho jolie);

có lẽ do vấn đề kỹ thuật in ấn mà các chữ cái có

7

dấu mũ như ê và ô được viết là ef và of (la tefte

thay cho la tête, mefme thay cho même);

* Là chữ f không có gạch ngang, biểu thị cho âm

“sờ” dài, nhưng vì lý do kỹ thuật nên trong cuốn

sách này vẫn để ở dạng có gạch ngang.

10 • Bùi Quang Thắng

một số chữ cái ngày nay có dấu như è hay é không

được viết có dấu. Tiêu biểu cho lối chính tả trên

là cuốn Relation novvelle et cvrievse des royvmes

de Tvnqvin et de Lao xuất bản năm 1666. Cách viết f

thay cho s cũng có trong một số cuốn sách tiếng

Anh (chủ yếu từ nguồn archive.org), ví dụ: fome

thay cho some, fo thay cho so.

Riêng nguồn thư tịch Hán văn được trích dẫn trong

Nét cũ duyên xưa đều được sử dụng bản dịch chữ quốc

8

ngữ, một số là bản dịch tiếng Pháp như

Ethnographie des peuples étrangers à la Chine (Văn

hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm), Mémoirs d’un

voyageur Chinois dans l’empire d’Annam (Hải Nam tạp

trứ của Thái Đình Lan).

Lời tựa

Từ khi con người đặt vào y phục những chức năng

cao hơn chức năng bảo vệ thân thể người mặc thì y

phục đã trở thành trang phục mang thêm chức năng

trang trí, làm đẹp. Cùng với sự phát triển của xã

hội loài người, trang phục còn mang thêm chức năng

cao hơn nữa là truyền tải những ký hiệu văn hóa,

những thông điệp phong phú về đời sống vật chất,

tinh thần của mỗi cá nhân, cộng đồng xã hội, thậm

chí về một dân tộc, một quốc gia. Trang phục là

9

hình thức bên ngoài nhưng cũng có thể là một lát

cắt bộc lộ những sắc thái vi tế nhất trong đời sống

tinh thần thời đại, trong chuyển biến tâm lý xã

hội. Trang phục truyền thống của mỗi dân tộc, mỗi

cộng đồng tộc người trên thế giới là thành tố quan

trọng tạo nên những giá trị văn hóa đặc thù và bền

vững mà ta vẫn gọi là bản sắc văn hóa. Vậy, trang

phục truyền thống mang bản sắc văn hóa của dân tộc

Việt là gì? Cuốn sách nhỏ này không có tham vọng đi

tìm lời giải đáp toàn diện cho câu hỏi ấy nhưng

lại muốn đào sâu vào bên trong những dữ kiện để cảm

nhận và thấu hiểu

12 • Bùi Quang Thắng

tâm tư của các thế hệ cha ông ẩn chứa, gửi gắm

trong những nếp khăn tà áo.

10

Nước Việt Nam ta nằm ngay cận kề với nước Trung

Hoa có nền văn minh rực rỡ, thế nên những ảnh hưởng

văn hóa, phong tục qua lại giữa hai nước là điều

khó tránh khỏi. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử mà

ảnh hưởng văn hóa, phong tục Trung Hoa tới nước ta

diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Ngoài xu

hướng giao thoa tự nhiên như thường xảy ra giữa

những khu vực văn hóa cận kề còn có sự học hỏi một

cách có ý thức từ phía người Việt và cả sự cưỡng

bức nhằm thực hiện ý đồ đồng hóa từ phương Bắc. Từ

xưa, các triều đại phong kiến Việt Nam vẫn thường

lấy điển chương Trung Hoa làm mẫu mực để chế định

trang phục. Cho dù sự học tập ấy đôi khi cũng là nỗ

lực khẳng định tính tự cường dân tộc, nhưng điều

này cũng khiến trang phục nước ta, đặc biệt là

11

triều phục, phẩm phục mang dấu ấn Trung Hoa rõ rệt.

Có câu nói được cho là của Tagore: “Một dân tộc mà

phải lấy một thứ tiếng ngoại quốc làm cái khí cụ

văn hóa cho mình, thời kết quả đến nghèo nàn khốn

nạn là dường nào”. Trang phục cũng có thể được xem

là một “khí cụ văn hóa” hay một thứ “ngôn ngữ đặc

biệt”.

Ngược lại, cho dù trang phục dân gian cũng phải

chịu những định chế nghiêm ngặt, những áp đặt nhiều

khi

Nét cũ duyên xưa • 13

vô lý từ phía triều đình nhưng vẫn phần nào giữ

được bản chất phóng khoáng cố hữu của văn hóa dân

gian. Đặc biệt, hình thái bán tự trị của văn hóa

làng vô cùng đặc trưng của người Việt như một thứ

12

“kháng thể” có khả năng chống lại sự xâm thực văn

hóa từ bên ngoài. Trong môi trường văn hóa làng xã

luôn có xu hướng khép kín ấy, nơi mà thậm chí phép

vua còn thua lệ làng thì nhiều tập tục truyền thống

vẫn được kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trang phục dân gian của người Việt ‒ đặc biệt là

trang phục phụ nữ vẫn còn gìn giữ được tương đối

nhiều những nét đặc sắc, thậm chí có cả những tập

tục đã xuất hiện từ thời Đông Sơn cách đây mấy ngàn

năm. Song song với việc lưu truyền phong tục cũ,

người dân Việt Nam tự ngàn đời cũng vẫn bền bỉ thẩm

thấu những tinh hoa văn hóa bốn phương, rồi chuyển

biến chúng thành những nét đặc sắc của mình.

Không cầu kỳ như những vàng son nhung gấm, mão

miện hài hia của vua chúa và giới chức quan lại,

13

nhưng những chiếc nón lá, nón cụ quai tơ, nón thúng

quai thao, yếm đào, khăn vấn, áo tứ thân, áo dài,

guốc sơn, guốc tre… những thứ y phục quá đỗi bình

dị của tầng lớp thường dân vẫn luôn là nơi nâng niu

những nét duyên thuần Việt nhất, nơi lưu giữ những

hình ảnh đặc thù cho bản sắc văn hóa trang phục

Việt.

14 • Bùi Quang Thắng

Trong trang phục dân gian, trang phục phụ nữ đa

dạng và mang nhiều nét đặc trưng hơn hẳn so với

trang phục nam giới. Xưa nay, từ Tây sang Đông,

trang phục của cánh đàn ông thường có xu hướng đồng

nhất và kém đa dạng. Làm đẹp là nhu cầu hết sức tự

nhiên của chị em phụ nữ. Bằng sự khéo léo và sáng

tạo, phụ nữ không chỉ tạo ra những bộ trang phục

14

đẹp mà còn góp phần dệt lên tấm thảm văn hóa đa sắc

cho cộng đồng, một thứ “điệu thức, âm giai” bằng

vật chất, màu sắc và hình khối mang sắc thái đặc

trưng cho mỗi cộng đồng dân tộc, mỗi vùng miền. Dù

bất cứ nơi đâu thì một nếp khăn vấn bỏ tóc đuôi

gà, một vành nón cụ quai tơ hay nón thúng quai

thao, những tà áo tứ thân buộc vạt hay tà áo dài

thướt tha đều có thể gợi nhớ về tổ quốc, đó chính

là những hình ảnh “rất Việt”.

Trang phục dân gian luôn mang đậm bản sắc văn hóa

dân tộc, thế nhưng thư tịch xưa nay chưa bao giờ

dành cho nó một vị trí xứng đáng. Trong phần Phong

tục của các sách vở xưa nay chỉ nhắc qua về trang

phục dân gian trong khi đề cập rất chi tiết đến

phẩm phục, lễ phục. Cuốn sách nhỏ này được viết ra

15

bằng niềm yêu văn hóa dân gian nói chung, trang

phục dân gian nói riêng, với ước vọng làm sáng rõ

thêm những nét đẹp thuần Việt trong trang phục dân

gian của phụ nữ, cũng như cung cấp cho bạn đọc

những câu chuyện xác thực và lý thú về lai lịch

Nét cũ duyên xưa • 15

của những thứ y phục tưởng chừng đã quá đỗi quen

thuộc như nón thúng, áo dài, hay những bước thăng

trầm trong câu chuyện tóc dài - tóc ngắn của người

Việt. Những mong văn hóa dân gian, trong đó có

trang phục dân gian, sẽ mãi là nét son tô đậm thêm

và tô đẹp hơn hình ảnh Việt Nam trên tấm bản đồ văn

hóa nhân loại.

Hà Nội, ngày 8 tháng 8 năm 2017 Bùi Quang Thắng

16

Hướng dẫn đọc sách: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát