Đầu chương Trang trước Trang tiếp Cuối chương Thoát
Thời gian đọc: 0
Dạy Con Thế Nào Mới Đúng

DẠY CON THẾ NÀO MỚI ĐÚNG

Tác giả: ThS, Đặng Giai An

Nhà xuất bản: Văn Hóa Thông Tin

Lời nói đầu

Bồi dưỡng trẻ thành một người phát triển toàn diện

Chúng ta sống trong một thời đại bùng nổ về tri

thức, sự phát triển chóng mặt của mạng Internet

khiến chúng ta bị chìm đắm trong một lượng thông

tin tư vấn khổng lồ, tốc độ “lão hóa” của những

kiến thức mà chúng ta được tiếp thu ở trường mỗi

ngày một nhanh. Để thích nghi với sự thay đổi của

thời đại, chúng ta phải có sách lược giáo dục cả

đời.

Nhìn lại những thay đổi của ngày nay, chúng ta có

thể tưởng tượng ra sau này trẻ sẽ phải đối diện với

1

sự thay đổi như thế nào. Trong một biển thông tin

rộng lớn, liệu chúng có thể vẫn giữ được mục tiêu

chính xác, kiên trì với niềm tin bất biến của mình

hay không? Bọn trẻ đang phải vùng vẫy để đối phó

với những sự vật ngày càng phức tạp, thường xuyên

phải đối mặt với nhiều lựa chọn và cám dỗ. Chúng ta

cần phải có một cuộc cải cách giáo dục để đối phó

với sự thay đổi hàng ngày này, để giải quyết nỗi lo

của những người làm cha làm mẹ. Nhưng rất nhiều vị

phụ huynh không thay đổi quan niệm, họ vẫn cho

rằng giáo dục là việc của nhà trường, về cơ bản

không có liên quan gì tới họ. Cái tư tưởng thâm căn

cố đế này giờ không còn hợp thời nữa, nhưng vẫn

ngoan cố cắm rễ trong đầu không ít vị phụ huynh.

Trong quá trình giáo dục trẻ, bố mẹ ỷ lại quá mức

2

vào sự giáo dục của nhà trường, tin tưởng tuyệt đối

với phương thức giáo dục của thầy cô mà quên mất

vai trò và tác dụng của mình trong việc giáo dục

trẻ. Họ không biết rằng phương thức giáo dục tiêu

chuẩn hóa trong nền giáo dục hiện đại không thể nào

đáp ứng được nhu cầu đang ngày một thay đổi của

những đứa trẻ.

Cải cách trong chế độ giáo dục lại luôn tiến hành

rất chậm chạp, các chuyên gia nói phải mất 30 năm

để cải cách nhà trường, nhưng bọn trẻ lại không vì

vậy mà ngừng sự phát triển của chúng, chúng ta

không thể chờ tới khi một sự việc lớn xảy ra rồi

mới bắt tay vào ngăn chặn. Bởi vậy, cải cách giáo

dục ngày hôm nay phải bắt đầu từ mỗi gia đình.

Ngoài giáo trình, nhà trường và sách vở, còn rất

3

nhiều việc phải làm. “Cha nào con nấy”, tuổi thơ

của trẻ nhận được sự ảnh hưởng và giáo dục như thế

nào thì chúng sẽ trở thành người như vậy.

Là bố mẹ, trong sự thay đổi mỗi ngày một khác của

thời đại, ai ai cũng lo lắng về việc giáo dục con

cái, nhưng lo lắng không giải quyết được vấn đề,

điều chúng ta cần làm là hành động thực tế. Đạo lý

cơ bản của bậc làm cha làm mẹ là đóng một vai trò

quan trọng và tích cực tham gia vào việc giáo dục

trẻ. Cha mẹ có thể triển khai các hoạt động học tập

phong phú cho trẻ ngay trong cuộc sống hàng ngày

như: dạy trẻ toán học trong nhà Bếp hoặc siêu thị,

dạy trẻ cách dùng dao, dĩa, đũa… Coi trọng ý nghĩa

của những hoạt động này, đồng thời tích cực dạy

trẻ, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng: Gia đình cũng

4

trở thành một tổ chức học tập quy mô nhỏ.

Chúng tôi thiết kế một vài phương pháp giáo dục có

hệ thống cho trẻ, không quá khó cũng không quá

dài, đơn giản và dễ thực hành để các vị phụ huynh

và con trẻ cùng hoàn thành kế hoạch giáo dục, cùng

trải nghiệm thành công. Những phương pháp này giúp

trẻ có thêm nhiều con đường đi tới thành công, giúp

chúng có thêm nhiều trải nghiệm mới ngoài những gì

làm được ở trường.

Gia đình học tập là một phương thức giáo dục mới,

khác với cách giáo dục truyền thống là mời gia sư

cho trẻ, tham gia vào hội phụ huynh và giám sát trẻ

hoàn thành bài tập, trao toàn bộ trách nhiệm giáo

dục trẻ cho thầy cô giáo và nhà trường. Trong giáo

dục gia đình, bố mẹ và trẻ đều phải thích nghi với

5

sự thay đổi, học tập mọi lúc mọi nơi: Bố mẹ căn cứ

theo phương pháp giáo dục sớm phù hợp với nhu cầu

thực tế của trẻ để gợi mở và giáo dục chúng.

Giáo dục trẻ không khi nào là một việc đơn giản và

càng ngày lại càng khó khăn hơn. Những ông bố bà

mẹ trẻ thường vì công việc bận rộn hoặc phải đi

công tác nước ngoài mà giao con mình cho những

người lớn tuổi hơn hoặc cho bảo mẫu, thế là họ đã

vô tình từ bỏ quyền được đích thân nuôi dạy trẻ.

Những ông bố bà mẹ trẻ nên biết rằng: Sự trưởng

thành của trẻ cần có người đồng hành, thay vì tới

thăm trẻ vào lúc chúng đã ngủ say, hãy cố gắng về

sớm để ở bên chúng, chúng đáng để chúng ta hy sinh

vì chúng. Tâm lý bức bách trẻ quá đáng, kỳ vọng trẻ

thành công thường xuất phát từ những khó khăn mà

6

những ông bố bà mẹ gặp phải trong quá khứ. Cần phải

nhắc nhở các vị phụ huynh rằng, bất cứ sự đốc thúc

quá đáng và ép buộc nào cũng đều có thể hủy hoại

cuộc đời của trẻ.

Sau khi đã hiểu được những điều trên, khi bắt đầu

áp dụng giáo dục sớm, bố mẹ nên cân nhắc kỹ một vấn

đề quan trọng trong việc nuôi dạy con cái, đó là

hy vọng bồi dưỡng con cái mình thành người như thế

nào. Bố của Karl Witte nói, lý tưởng giáo dục của

ông là bồi dưỡng con trai trở thành một người phát

triển toàn diện. Thực ra, đây có lẽ cũng là lý

tưởng của mọi ông bố bà mẹ yêu con trên thế giới

này.

Bố mẹ không nên chỉ vì muốn “nở mày nở mặt” trước

người khác, đáp ứng được ham muốn hư vinh của mình

7

mà nhất định phải dạy con trở thành một thần đồng.

Bố mẹ nên phát huy hết khả năng của mình, cố gắng

bồi dưỡng trẻ trở thành một thanh niên phát triển

toàn diện cả về sức khỏe, trí tuệ và sở thích, để

chúng là người hoàn thiện về cả tâm sinh lý, vui vẻ

và hạnh phúc. Mọi sự giáo dục dành cho trẻ đều vì

một mục đích, để trẻ trở thành người hoàn mĩ, sống

một cuộc đời thành công và hạnh phúc. Trẻ em nên

phát triển tốt nhất về mọi mặt, là một thiếu niên

hoạt bát, khỏe mạnh, thành tích học tập tốt, phẩm

chất đạo đức tốt, có sở thích và nhiệt huyết.

Bố mẹ không nên vì muốn con được xuất ngoại mà bắt

chúng chỉ học tiếng Anh trong khi quên lãng tiếng

mẹ đẻ; cũng không nên bắt chúng vùi đầu trước máy

tính rồi trở thành một “con sâu mạng”. Khi trẻ thể

8

hiện khuynh hướng phát triển phiến diện, bố mẹ nên

lập tức nghĩ cách để thay đổi. Trẻ không nên chỉ có

một cái đầu thông minh mà thiếu đi những trải

nghiệm tình cảm phong phú. Bố mẹ không có lý do gì

để chiều chuộng con cái, con cái phạm lỗi thì phải

được uốn nắn kịp thời. Với tiền đề là tôn trọng

nhân cách độc lập của con, bố mẹ cần tiến hành quản

thúc đúng mức, dạy chúng về phép lịch sự, nói

chuyện phải lễ phép, đối với bố mẹ cũng không ngoại

lệ.

Cần kịp thời bồi dưỡng tính tự lập và trách nhiệm

cho trẻ, chiều chuộng trẻ quá mức chính là trở ngại

lớn nhất trong việc giúp trẻ xây dựng một tính

cách độc lập. Bố mẹ nên là người thầy đầu tiên cho

trẻ chứ không phải là thiên thần hộ mệnh của chúng.

9

Cố gắng để trẻ học được khả năng độc lập từ những

việc nhỏ nhất, để chúng hiểu rằng không thể dựa vào

bố mẹ mãi mãi, bất cứ việc gì cũng phải dựa vào

sức lực của bản thân. Bồi dưỡng khả năng tự lập cho

trẻ mới là dành cho chúng tình yêu chân chính

nhất, còn nuông chiều trẻ chỉ khiến chúng phải chịu

khổ về sau. Phải giúp trẻ học tôn trọng người khác

và tự kiềm chế mình, biết chịu trách nhiệm với

hành vi của mình. Những đứa trẻ không nhẫn nại sau

này sẽ không làm được việc gì. Cho dù trẻ bị tổn

thương cũng không nên tỏ ra an ủi và đồng tình thái

quá. Thời gian lâu dần, trẻ sẽ hiểu rằng chúng

sống trong một môi trường chỉ có thể dựa vào chính

mình, cho dù gặp phải khó khăn gì đều không nên chỉ

biết trông chờ vào người khác, phải biết chịu

10

đựng, như thế chúng mới kiên cường hơn. Con người

hiện đại thường coi con cái là hòn ngọc của mình,

thường xuyên đáp ứng mọi yêu cầu của trẻ, đây chính

là một sai lầm rất lớn.

Cần cho trẻ học nhiều thứ, đừng bỏ mặc và biến

chúng thành những con mọt sách khô khan, lạnh lùng,

khó gần. Mục đích của giáo dục là cố gắng hết sức

để bồi dưỡng nên một con người hoàn thiện, người có

trái tim nhân hậu, biết chia sẻ, biết phân biệt

phải trái và khuyết điểm của mình, từ đó quyết tâm

giải quyết khó khăn. Những kiến thức mà trẻ học

được phải giúp chúng phân biệt được thật giả, thiện

ác, nếu không kiến thức sẽ trở thành một thứ vô

dụng. Nếu con cái không biết giúp đỡ người khác,

không có cống hiến cho xã hội thì bố mẹ là người

11

thất bại. Những con mọt sách không chịu được sóng

gió, luôn luôn sợ hãi, rụt rè; thể chất khỏe mạnh

nhưng lại thô lỗ, bạo lực… Những đứa trẻ này đều

không thể là kỳ vọng của bố mẹ.

Tính cách quyết định sự thành công của một người,

người có tính cách phóng khoáng, cởi mở dễ được mọi

người chấp nhận, giao tiếp xã hội rộng, có khả

năng đi trên mọi con đường; còn người có tính cách

lập dị, không hòa đồng, phạm vi giao tiếp hẹp thì

làm việc gì cũng gặp khó khăn và dễ bỏ dở giữa

chừng. Bởi vậy, bố mẹ nên bắt tay vào từ những thứ

rất nhỏ trong cuộc sống hàng ngày để bồi dưỡng tính

cách cho trẻ. Với tiền đề không làm tổn thương tới

lòng tự tôn của trẻ, quan sát trẻ, tìm hiểu nội

tâm của chúng và kịp thời giúp đỡ khi trẻ gặp

12

chuyện buồn. Đừng để trẻ giữ lại nỗi buồn trong

lòng, hãy nghĩ cách để chúng tâm sự với mọi người,

như thế chúng sẽ nhanh chóng vui vẻ trở lại. Khi

trẻ nghe lời đánh giá của người khác mà nảy sinh

tâm lý tự ti, bố mẹ nên gợi mở cho trẻ, giảm bớt

những trở ngại tâm lý của chúng, để chúng tìm lại

được tự tin. Để mặc trẻ với những vấn đề của chúng

sẽ khiến chúng buồn rầu, ảnh hưởng tới sự hình

thành nhân cách, một đứa trẻ vốn cởi mở cũng có thể

vì vậy mà trở nên cô độc, lạnh lùng.

Quản lý tiền bạc cũng là một “bài học” mà bố mẹ

hiện đại không được coi thường, bởi vì hiện nay con

đường quản lý tiền bạc đang được đa nguyên hóa, có

người rất giỏi trong việc vận dụng và tích lũy tài

sản, nhưng có người

13

lại không giỏi trong việc này. Bởi vậy, dạy trẻ có

quan niệm quản lý tiền bạc đúng cách từ sớm có thể

giúp

trẻ có một cuộc đời thành công.

Tóm lại, bố mẹ nào cũng ong con mình phát triển

toàn diện, vậy thì hãy hạ quyết tâm hoàn thành

nhiệm vụ giáo dục gian khổ này.

CHƯƠNG 1: DẠY TRẺ QUAN SÁT

Mở cánh cửa trí tuệ

Đặc điểm khả năng quan sát của trẻ

Bồi dưỡng khả năng quan sát của trẻ

Rèn luyện khả năng quan sát

Nhà sinh vật học người Nga, Ivan Petrovich Pavlov

khi đề cậpđến các yếu tố thành công đã nói: “Quan

sát, quan sát và quan sát”. Có thể thấy, quan sát

14

là cánh cửa tươi sáng để phát triển trí tuệ. Quan

sát là một con đường quan trọng để nhận thức sự

vật, là cơ sở của hoạt động trí não, cũng là khởi

đầu của hoạt động học tập và còn là năng lực cần có

để hoàn thành nhiệm vụ học tập. Không có khả năng

quan sát nhạy bén sẽ không thể nói tới chuyện thông

minh, cũng không thể trở thành thiên tài. Bởi vậy,

mỗi bậc phụ huynh đều phải coi trọng việc bồi

dường khả năng quan sát cho trẻ.

Mở cánh cửa của trí tuệ

Khoa học hiện đại đã chứng minh, hơn 80% thông tin

của con người có được là thông qua thị giác và

thính giác. Bố của Karl Witte (Thiên tài nổi tiếng

nước Đức thế kỷ XIX), ông Karl cho rằng, trẻ con

chưa biết dùng những tri thức đã có để gián tiếp

15

nhận thức về sự vật, bởi vậy quan sát là con đường

chính để chúng nhận thức về thế giới. Khả năng quan

sát của trẻ càng tốt thì nhận thức về sự vật lại

càng rõ ràng, sâu sắc, trí tuệ cũng phát triển càng

nhanh.

Trong cuộc sống hiện thực, có rất nhiều bậc cha mẹ

không chú ý bồi dưỡng khả năng quan sát cho trẻ,

không đặt việc bồi dưỡng khả năng quan sát vào vị

trí xứng đáng, ngược lại, còn ức chế sự phát triển

trí tuệ của trẻ. Một khả năng quan sát nhạy bén là

nguồn gốc để có trí tưởng tượng và khả năng sáng

tạo phong phú, là nhân tố quan trọng cấu thành trí

tuệ, đóng vai trò quyết định trong sự phát triển

của trẻ sau này. Bởi vậy, muốn phát triển trí tuệ

của trẻ thì trước tiên cần phát triển khả năng quan

16

sát của chúng.

Bố của Karl Witte cho rằng, từ khi còn nhỏ trẻ đã

có thói quen quan sát thì khi trưởng thành có thể

quan sát xã hội nhạy bén, phát hiện ra những mâu

thuẫn và khiếm khuyết trong xã hội. Để bồi dưỡng

khả năng quan sát cho con trai, ông đã bắt đầu huấn

luyện từ khi con mới được 3 tuần tuổi. Trước tiên,

ông huấn luyện khả năng quan sát bằng mắt cho

Karl, ông dùng những con vật đồ chơi có màu sắc sặc

sỡ để kích thích thị giác của con. Khi thị giác

của Karl phát triển hơn một chút, ông thông qua

nhiều màu sắc khác nhau để bồi dưỡng khả năng quan

sát. Trong phòng của Karl, ông treo rất nhiều những

bức tranh nổi tiếng và tượng điêu khắc, Karl vừa

mở mắt ra là có thể nhìn thấy những thứ này, dần

17

dần cậu cũng chú ý tới màu sắc của những bức tranh,

sau đó tới nội dung tranh và cuối cùng là lĩnh hội

được hàm ý trong bức tranh đó. Bố Karl cho rằng

tranh có vai trò vô cùng quan trọng trong việc huấn

luyện khả năng quan sát cho

trẻ, bởi vậy, ông chuẩn bị rất nhiều những bức

tranh cây cỏ và động vật cho con trai xem, để Karl

nhìn vào những hình vẽ xinh đẹp trong tranh, đồng

thời ông thuyết minh nội dung của bức tranh cho

Karl nghe. Ông mua những quả bóng nhiều màu sắc,

những con búp bê với quần áo xinh đẹp và nhiều món

đồ chơi thú vị khác; dùng bút màu vẽ những đường kẻ

màu với con trai, thi xem ai vẽ đẹp hơn, những

hoạt động này đều có thể thúc đẩy sự phát triển khả

năng quan sát của Karl.

18

Để huấn luyện cho con trai thói quen quan sát nhạy

bén, ông dạy Karl chăm chú quan sát vào một sự

vật. Ví dụ: Ông cùng con trai chơi trò chơi “Nhìn

chăm chú”, qua cánh cửa của cửa hàng, bảo Karl nói

xem trên kệ của cửa hàng có những món đồ nào, bảo

cậu tìm kiếm những món đồ đó trong trí nhớ của

mình. Trò chơi này lặp lại nhiều lần, Karl có thể

quan sát rất chủ động.

Để Karl rèn luyện khả năng tập trung chú ý, ông cố

gắng lựa chọn những món đồ mới mẻ để dạy Karl quan

sát. Sau khi con trai được 6 tuần tuổi, ông mua

những quả bóng bay nhiều màu buộc vào cổ tay Karl,

bóng bay sẽ chuyển động theo sự chuyển động của cổ

tay, Karl bị những quả bóng thu hút. Cứ cách vài

ngày là ông lại thay một quả bóng màu khác cho

19

Karl, nhờ đó khả năng tập trung quan sát của Karl

tiến bộ rõ rệt.

Bố Karl cho rằng khi rèn luyện khả năng quan sát

cho trẻ, dụng cụ cầm tay có ý nghĩa rất quan trọng,

bởi vì trẻ con thường học tập bằng cách bắt chước

các động tác của bố mẹ. Để Karl sớm phát hiện ra

bàn tay mình, ông thường nghĩ cách để tay Karl “có

việc làm”. Khi Karl tỉnh dậy, bàn tay nhỏ mở ra,

ông cho cậu nắm một món đồ nào đó, ông cũng thường

để các ngón tay của cậu hoạt động bằng cách cho cậu

sờ một vật gì đó hoặc vỗ tay. Đồng thời, ông cũng

làm cho Karl chú ý tới tay của bố mẹ, hiểu được

chức năng của bàn tay. Họ cầm những vật dễ gây sự

chú ý để thu hút Karl quan sát. Karl nhanh chóng

quen thuộc với đôi tay mình, 8 tháng cậu đã biết

20

bắt chước các động tác của người lớn, cầm bút sáp

vẽ lên giấy, Karl sớm hiểu được chức năng của đôi

tay nên khả năng bắt chước của cậu phát triển rất

nhanh.

Phương pháp bồi dưỡng khả năng quan sát cho con

của bố Karl rất phong phú, ông thường đưa con trai

vào rừng, ra đồng để cậu được tiếp xúc với tự

nhiên, hái những bông hoa tươi, nhổ những cây cỏ

độc đáo, nhặt những viên đá có hình dạng kỳ lạ,

quan sát tổ chim, cuộc sống của côn trùng, bắt

chuồn chuồn, bươm bướm, từng cành cây ngọn cỏ, ông

đều cho Karl nhìn rất tỉ mỉ, ông cũng nhân cơ hội

đó dạy Karl về các kiến thức có liên quan. Để con

đi sâu vào tìm hiểu bên trong sự vật, ông mua kính

lúp và cùng con quan sát thế giới nhỏ bé kỳ diệu.

21

Như thế, Karl thấy rất thú vị, cậu còn viết những

bài tản văn liên quan tới những sự vật thú vị.

Ông Karl cũng dạy con trai làm vườn, trồng hoa và

nuôi ngựa. Karl rất thích làm những việc này, ngày

nào cậu cũng tưới hoa, nhổ cỏ, đồng thời cũng quan

sát được quá trình trưởng thành của thực vật. Karl

còn nuôi chim, nuôi chó, nuôi gà và quan sát thói

quen sinh hoạt của chúng.

Bố của Karl còn hướng dẫn cậu quan sát địa hình,

thế núi, hướng chảy của dòng sông, phân bố của rừng

rậm… Sau một khoảng thời gian, Karl đã có thể vẽ

ra tấm bản đồ với những nơi có địa hình khác nhau.

Lâu dần, Karl thích công việc vẽ bản đồ, mỗi khi đi

đến đâu là cậu lại quan sát tỉ mỉ rồi vẽ lại địa

hình nơi đó. Ông Karl còn mua kính viễn vọng để con

22

trai nhìn được sự vận hành của các thiên thể, nâng

cao khả năng quan sát cho Karl.

Trò chơi cũng là một cách để rèn luyện khả năng

quan sát, ví dụ như cho Karl nhìn rõ một vật trên

bàn rồi bảo cậu nhắm mắt lại, lén lấy vật đó đi và

thay vật khác vào, sau đó bảo Karl mở mắt ra, quan

sát tỉ mỉ, nói xem có sự thay đổi nào.

Bố mẹ có thể thường xuyên cho trẻ tham gia vào các

loại hoạt động, để chúng quan sát cuộc sống, quan

sát công xưởng, đường sắt, chợ, quảng trường, công

viên, kiến trúc… Hướng dẫn trẻ phân tích những sự

vật mà mình nhìn thấy, tìm được đặc điểm của những

sự vật này, đồng thời dùng lời nói của mình để miêu

tả lại, cách làm này rất có lợi cho việc nâng cao

và phát triển khả năng quan sát của chúng, đặt nền

23

móng cho khả năng phân tích và miêu tả cho trẻ

trong tương lai.

Hội họa là một trong những con đường hữu hiệu nhất

để rèn luyện khả năng quan sát. Muốn vẽ sự vật

thật giống thì phải quan sát thật tỉ mỉ. Karl từng

nói với bố: “Bầu trời trong xanh, ánh mặt trời rót

trên những hòn đá của cây cầu nhỏ, tỏa ra ánh vàng

ấm áp; mặt nước trong vắt có màu xanh, phản chiếu

dưới ánh mặt trời như màu đá saphia, bóng mình in

trong dòng nước màu xanh đậm”. Một lần khi vẽ

tranh, cậu lại quan sát thật kỹ mặt nước trong bóng

râm và phát hiện mặt nước trong bóng râm không

phải là một khối có màu xanh đậm hoàn toàn mà có

màu xanh đậm, xanh nhạt, xanh lam, thậm chí còn có

màu đỏ, màu vàng của các loài hoa in xuống đó… Karl

24

đã quan sát rất tỉ mỉ, mà khả năng quan sát này

được rèn luyện thông qua hội họa. Bởi vậy, các bố

mẹ hiện đại có thể thông qua việc dạy trẻ vẽ tranh

để rèn luyện khả năng quan sát cho chúng.

Đặc điểm khả năng quan sát của trẻ

Mặc dù nói rằng có mắt là nhìn được, có tai là

nghe được, tuy cùng được tiếp xúc với những sự vật

như nhau nhưng có đứa trẻ thì có thể giữ lại được

những ấn tượng chính xác, hoàn chỉnh, phong phú,

sâu sắc trong não, có những đứa trẻ lại chỉ có một

ấn tượng vụn vặt, thậm chí là sai lệch hoàn toàn.

Có thể thấy sự khác biệt trong khả năng quan sát là

rất lớn. Đương nhiên sự khác biệt này không phải

là bẩm sinh mà là kết quả của sự bồi dưỡng sau này.

Bồi dưỡng khả năng quan sát cho trẻ là một phần

25

quan trọng để phát triển trí tuệ của chúng. Bởi

vậy, khi nhận thức được đặc điểm khả năng của trẻ

ngay từ lúc còn nhỏ thì cha mẹ mới có thể tiến hành

rèn luyện cho chúng.

Những ông bố bà mẹ chu đáo sẽ phát hiện ra rằng,

trẻ thích quan sát những vật thể sống, biết cử động

chứ không thích quan sát những vật thể tĩnh, ví dụ

như: Thích nhìn con gà đang mổ thóc, con mèo đang

nghịch bóng, con chó đang đánh nhau, chú cá vàng

đang bơi lội…; ngoài ra, chúng còn thích quan sát

những thứ có màu sắc và mới mẻ như đuôi công, các

loài hoa trong vườn, không thích quan sát bức tranh

thủy mặc có màu sắc đơn điệu; thích nhìn những

hình ảnh vật thể lớn và rõ, không thích những thứ

nhỏ và không rõ ràng; những vật thể ở vị trí nổi

26

bật dễ được để ý tới như những thứ treo trên tường,

bày trên bàn, đặt trên giường, mặc trên người… còn

những thứ ở nơi không nổi bật thì dễ bị bỏ qua.

Trẻ dễ dàng chú ý tới những đặc điểm nổi bật của

vật thể mà quên đi những đặc điểm khác, ví dụ: Trẻ

thường quy những đồ vật có hình dạng giống nhau vào

cùng một loại; những vật thể có sự khác biệt lớn

thì dễ được phát hiện ra, những vật thể có sự khác

biệt nhỏ thì chúng thường bỏ qua.

Tổng kết lại đặc điểm của khả năng quan sát của

trẻ, đặc điểm đầu tiên là qua loa và không có mục

đích. Trẻ quan sát sự vật đa số là vì tò mò, thường

chỉ chú ý tới toàn bộ mà quên mất những chi tiết

cụ thể, hoặc chỉ chú ý tới một đặc điểm nổi bật mà

quên đi chỉnh thể. Đặc điểm thứ hai là hời hợt và

27

không có phương pháp. Đặc điểm tư duy của trẻ khiến

chúng đặc biệt thích chú ý tới hiện tượng bề mặt

trong khi quan sát, bởi vậy quan sát rất hời hợt.

Chúng thường bắt chước thông qua quan sát, nhưng

chỉ bắt chước được một vài động tác rất khoa trương

của người lớn. Mặc dù trẻ rất thích quan sát nhưng

thiếu phương pháp, khi ra ngoài, chúng thích ngó

nghiêng nơi này nơi khác, hỏi hết cái này tới cái

khác, cái gì cũng muốn biết, không có quy luật nhất

định. Đây chính là biểu hiện của việc thiếu phương

pháp quan sát, quan sát hời hợt.

Bồi dưỡng khả năng quan sát cho trẻ

Cuộc sống hàng ngày là nguồn gốc phát triển khả

năng quan sát của con người. Bố mẹ nên thường xuyên

chú ý kích thích hứng thú của trẻ, bồi dưỡng cho

28

trẻ thói quen thích quan sát, biết vận dụng các

giác quan để cảm nhận, dạy trẻ phương pháp nhận

biết chính xác, đồng thời cổ vũ trẻ tìm tòi, phát

hiện những cái mới. Rèn luyện khả năng quan sát như

vậy sẽ thu được hiệu quả tốt.

Khi trẻ còn nhỏ, nhìn thấy gì, nghe thấy gì, sờ

thấy gì bố mẹ đều nên dùng từ ngữ rõ ràng, ngắn gọn

để nói cho trẻ biết tên của sự vật. Ví dụ: Các

loại đồ chơi, dụng cụ ăn uống, dụng cụ gia đình,

các loài vật nhỏ… Trẻ sau khi có cảm giác với sự

vật, hãy cố gắng để trẻ quan sát, càng nhiều càng

tốt. Đồ ăn, quần áo, nơi ở, công cụ đi lại, các

loại động vật, côn trùng, cây cỏ, mặt trăng, mặt

trời, ngôi sao, gạch, cát, đá… chỉ cần có thể thu

hút được sự chú ý của chúng thì đều nên nhắc nhở

29

chúng quan sát, để những sự vật mà chúng nhận thức

được ngày càng nhiều, hình ảnh trong đầu chúng càng

ngày càng phong phú, trẻ sẽ ngày càng tò mò và ham

tìm hiểu.

Bồi dưỡng khả năng quan sát của trẻ, nhiệm vụ đầu

tiên là kích thích hứng thú quan sát của chúng,

đồng thời hướng dẫn chúng vẫn dụng các giác quan để

quan sát sự vật. Khả năng quan sát được tăng cường

chính trong cuộc sống hàng ngày, muốn có một hiệu

quả quan sát như ý thì trước tiên phải có khát khao

được quan sát một cách chủ động. Trong cuộc sống,

đối với rất nhiều hiện tượng đặc biệt, có người thì

coi như không thấy, có người lại phát hiện ra

nhiều được kỳ diệu ẩn chứa trong đó, đó là vì khát

khao cảm nhận của mỗi người khác nhau. Trẻ thường

30

cảm thấy cuộc sống hàng ngày không có thay đổi nào

đáng kể nên dễ dàng mất đi cảm giác mới mẻ và trí

tò mò, khả năng chú ý cũng ngày một kém. Bởi vậy,

bố mẹ nên gợi mở, hướng dẫn cho trẻ, để chúng cảm

thấy mỗi ngày đều có nhiều sự vật mới. Đây là cách

tốt nhất để giúp trẻ phát triển khả năng chú ý và

việc quan sát có hiệu quả tốt hơn. Tạo cho trẻ môi

trường có lợi cho việc kích thích khả năng quan

sát, đối tượng mà trẻ nhỏ có hứng thú quan sát là

những vật động. Ví dụ như cho trẻ xem một cái chậu

cảnh, chắc chắn trẻ không thể nhìn lâu, nhưng nếu

xem cá vàng thì trẻ có thể tập trung trong 5, 6

phút. Bởi vậy đối tượng để trẻ quan sát phải cụ

thể, sinh động, đẹp, vui, hay…, như thế mới dễ thu

hút sự chú ý của trẻ.

31

Ngoài ra, phải yêu cầu trẻ thông qua nhiều phương

thức khác nhau như dùng mắt nhìn, tai nghe, mũi

ngửi, miệng nếm để quan sát và nhận thức sự vật,

khiến trẻ từ nhỏ đã hình thành thói quen quan sát

sự vật từ nhiều góc độ. Những trải nghiệm của trẻ

phong phú hơn thì chúng có thể càng hứng thú hơn

với việc quan sát.

Thứ hai, giúp trẻ xác lập mục đích quan sát. Hiểu

biết của trẻ về nhiệm vụ quan sát sẽ ảnh hưởng trực

tiếp tới hiệu quả quan sát, mục đích càng rõ ràng

thì khả năng chú ý của trẻ càng cao, quan sát cũng

càng tỉ mỉ, sâu sắc, hiệu quả đương nhiên sẽ càng

cao. Trong lúc quan sát, có mục đích hay không sẽ

thu được những kết quả hoàn toàn khác nhau. Ví dụ:

Bố mẹ đưa trẻ đi công viên, dù đã đi hết mà không

32

có mục đích, khi về tới nhà trẻ không thể nói rõ là

mình đã nhìn thấy gì. Nếu bạn yêu cầu trẻ quan sát

những chú chim trong công viên, trẻ chắc chắn sẽ

có thể nói ra rõ ràng hình dáng, màu sắc, đôi mắt,

âm thanh của những chú chim này. Như thế trẻ sẽ có

mục tiêu để quan sát và hiệu quả quan sát sẽ tốt

hơn. Bố của Karl thường xuyên giao cho Karl nhiệm

vụ quan sát để nâng cao tính tự giác của cậu, ví dụ

như bảo cậu quan sát cá có mi mắt hay không, màu

mắt của thỏ, khi lá rơi thì mặt lá hay lưng lá

hướng lên trên…

Bố mẹ có thể đưa trẻ tới công viên hoặc đi dã

ngoại mỗi khi giao mùa, cùng trẻ “tìm mùa xuân”,

“tìm mùa đông”, để trẻ quan sát sự thay đổi của

dòng sông, lông của động vật và sự thay đổi của

33

thực vật. Nghĩa là có mục đích rõ ràng, hoạt động

quan sát của trẻ vì thế sẽ trở nên phong phú hơn.

Tiếp theo cần hướng dẫn trẻ chuẩn bị tốt cho việc

34

Hướng dẫn đọc sách: - Về trang chủ: - Đọc tiếp: Phím hoặc nút Trang tiếp- Mở lại: Phím hoặc nút Trang trước- Đầu chương: Đầu chương- Cuối chương: Cuối chương- Thoát: Thoát